Trudności z koncentracją, odkładanie zadań, zapominanie o terminach czy problem z organizacją dnia mogą mieć wiele przyczyn. Czasami wynikają z przeciążenia, niewystarczającej ilości snu, przewlekłego stresu albo obniżonego nastroju. W innych przypadkach mogą być związane z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, czyli ADHD.
Coraz więcej osób dorosłych zastanawia się, czy problemy obecne w ich życiu od wielu lat mogą mieć związek z ADHD. Samo rozpoznanie u siebie kilku charakterystycznych zachowań nie wystarcza jednak do postawienia diagnozy. Diagnoza ADHD u dorosłych jest złożonym procesem, który powinien uwzględniać historię rozwoju, aktualne funkcjonowanie oraz inne możliwe przyczyny zgłaszanych trudności.
Czym jest ADHD u osób dorosłych?
ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym. Oznacza to, że jego objawy są związane ze sposobem rozwoju i funkcjonowania układu nerwowego. Najczęściej dotyczą trzech obszarów: koncentracji uwagi, impulsywności oraz nadmiernej aktywności.
U osoby dorosłej nadpobudliwość nie zawsze oznacza widoczną potrzebę ciągłego ruchu. Może być odczuwana jako wewnętrzne napięcie, trudność z odpoczynkiem, potrzeba stałego zajmowania się czymś albo szybkie zniecierpliwienie. Problemy z uwagą mogą natomiast wpływać na wykonywanie obowiązków, planowanie, dotrzymywanie terminów i kończenie rozpoczętych zadań.
Obraz ADHD jest zróżnicowany. Dwie osoby z tym samym rozpoznaniem mogą doświadczać innych trudności i w odmienny sposób radzić sobie z codziennymi obowiązkami.
Jak mogą wyglądać objawy ADHD u dorosłych?
Do trudności, które bywają zgłaszane podczas konsultacji diagnostycznej, należą między innymi:
- częste rozpraszanie się podczas pracy lub rozmowy;
- trudność z rozpoczęciem albo dokończeniem zadania;
- odkładanie obowiązków do ostatniego momentu;
- zapominanie o terminach, spotkaniach i codziennych sprawach;
- gubienie przedmiotów potrzebnych w pracy lub w domu;
- niedoszacowywanie czasu potrzebnego na wykonanie zadania;
- impulsywne podejmowanie decyzji;
- przerywanie innym podczas rozmowy;
- trudność z oczekiwaniem na swoją kolej;
- wewnętrzny niepokój i problem z odpoczynkiem;
- szybkie nudzenie się powtarzalnymi czynnościami;
- przechodzenie pomiędzy zadaniami bez kończenia poprzednich.
Pojedyncze zachowania z tej listy zdarzają się również osobom bez ADHD. Znaczenie ma ich nasilenie, częstotliwość, czas występowania oraz wpływ na życie zawodowe, edukację, relacje, finanse i codzienne obowiązki. Dlatego lista objawów ani internetowy test nie mogą zastąpić pełnej diagnozy.
Czy ADHD może zostać rozpoznane dopiero w dorosłości?
Tak. U części osób ADHD zostaje rozpoznane dopiero po wielu latach, mimo że pewne trudności były obecne już wcześniej. Mogły być tłumaczone roztargnieniem, brakiem systematyczności, nieśmiałością, impulsywnym charakterem albo niewystarczającym zaangażowaniem.
W standardowym procesie diagnostycznym sprawdza się jednak, czy charakterystyczne objawy występowały już w dzieciństwie. ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, dlatego diagnoza nie opiera się wyłącznie na trudnościach, które pojawiły się niedawno w dorosłym życiu.
Nie zawsze oznacza to konieczność przedstawienia pełnej dokumentacji szkolnej. Specjalista może pytać o zachowanie w domu i szkole, naukę, relacje z rówieśnikami, impulsywność, organizację obowiązków oraz sposób spędzania czasu w dzieciństwie.
Jak wygląda diagnoza ADHD u dorosłych?
Przebieg diagnozy może różnić się w zależności od placówki i osoby prowadzącej. Nie powinien jednak ograniczać się do jednego krótkiego testu. Najczęściej obejmuje kilka uzupełniających się etapów.
Rozmowa o aktualnych trudnościach
Pierwszym etapem jest zazwyczaj szczegółowy wywiad. Specjalista pyta, co skłoniło daną osobę do zgłoszenia się na diagnozę i w jakich sytuacjach pojawiają się największe problemy.
Rozmowa może dotyczyć pracy, nauki, relacji, wykonywania obowiązków domowych, zarządzania czasem, odpoczynku oraz sposobu reagowania w sytuacjach wymagających skupienia.
Zebranie informacji o dzieciństwie
Podczas diagnozy analizuje się również wcześniejsze etapy życia. Pomocne mogą być świadectwa szkolne, opinie nauczycieli, dokumentacja z poradni albo rozmowa z rodzicem lub inną osobą, która dobrze pamięta dzieciństwo osoby diagnozowanej.
Brak dokumentów nie musi automatycznie uniemożliwiać rozpoczęcia procesu. Sposób zbierania informacji zależy od procedury przyjętej w danej placówce.
Ocena funkcjonowania w różnych obszarach
Objawy ADHD powinny być oceniane nie tylko na podstawie jednej sytuacji, na przykład problemów w pracy. Specjalista sprawdza, czy podobne trudności wpływają również na inne obszary, takie jak relacje, nauka, prowadzenie domu, organizacja codziennych spraw albo zarządzanie finansami.
Istotne jest nie tylko występowanie określonych zachowań, lecz także to, czy powodują one zauważalne utrudnienia w codziennym funkcjonowaniu.
Wykluczenie innych możliwych przyczyn
Problemy z koncentracją, pamięcią, motywacją czy organizacją mogą pojawiać się również w przebiegu innych trudności. Podobne objawy bywają związane między innymi z przewlekłym stresem, zaburzeniami snu, depresją, lękiem, doświadczeniem traumy, używaniem substancji albo innymi problemami zdrowotnymi.
Jednym z ważniejszych elementów diagnozy jest więc ocena, czy zgłaszane objawy najlepiej wyjaśnia ADHD, inne rozpoznanie, czy kilka współwystępujących trudności.
Omówienie wyniku diagnozy
Po zebraniu wszystkich informacji specjalista omawia wnioski. Wyjaśnia, czy zostały spełnione kryteria rozpoznania, jakie trudności wymagają dalszej uwagi i jakie formy pomocy można następnie rozważyć.
Wynikiem diagnozy nie zawsze jest potwierdzenie ADHD. Proces może wskazać inne źródło problemów albo potrzebę dodatkowych konsultacji.
Kto diagnozuje ADHD u dorosłych?
Proces diagnostyczny może być prowadzony zespołowo. W zależności od placówki uczestniczą w nim psychiatra oraz psycholog posiadający doświadczenie w diagnozowaniu ADHD u osób dorosłych.
Psycholog może przeprowadzić pogłębiony wywiad, ocenę psychologiczną i zastosować odpowiednie narzędzia diagnostyczne. Lekarz psychiatra ocenia stan zdrowia psychicznego, różnicuje możliwe rozpoznania i podejmuje decyzje medyczne, w tym dotyczące ewentualnej farmakoterapii.
Przed zapisaniem się na konsultację warto sprawdzić:
- czy placówka prowadzi diagnozę ADHD u osób dorosłych;
- kto wykonuje poszczególne etapy badania;
- ile spotkań obejmuje proces;
- czy konsultacja psychiatryczna jest częścią diagnozy;
- jakie dokumenty należy przygotować;
- czy po zakończeniu wydawana jest pisemna opinia lub zaświadczenie.
Jak przygotować się do diagnozy ADHD?
Przed pierwszym spotkaniem można uporządkować informacje, które pomogą dokładnie opisać codzienne funkcjonowanie. Przydatne może być zapisanie konkretnych sytuacji, w których pojawiają się trudności z koncentracją, organizacją, impulsywnością lub wykonywaniem obowiązków.
Jeżeli są dostępne, można przygotować:
- świadectwa i opinie ze szkoły;
- dokumentację z wcześniejszych konsultacji;
- listę przyjmowanych leków;
- informacje o wcześniejszym leczeniu psychiatrycznym lub psychoterapii;
- przykłady trudności występujących w pracy, domu i relacjach;
- informacje od osoby pamiętającej okres dzieciństwa.
Nie trzeba próbować dopasowywać swojej historii do poznanych wcześniej kryteriów. Dla specjalisty najbardziej przydatny jest możliwie konkretny opis rzeczywistych sytuacji.
Diagnoza ADHD wymaga specjalistycznej oceny
Ustalenie, czy zgłaszane trudności mają związek z ADHD, należy do odpowiednio wykwalifikowanych specjalistów zajmujących się diagnozowaniem osób dorosłych. Proces diagnostyczny może obejmować konsultację psychologiczną i psychiatryczną, pogłębiony wywiad, ocenę funkcjonowania w różnych obszarach życia oraz analizę innych możliwych przyczyn występujących objawów. Internetowe testy i informacje znalezione w artykułach mogą pełnić jedynie funkcję informacyjną i nie zastępują profesjonalnej diagnozy.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy można mieć ADHD, dobrze radząc sobie w pracy?
Dobre wyniki zawodowe nie wykluczają ADHD. W procesie diagnostycznym ocenia się jednak nie tylko osiągnięcia, ale również wysiłek potrzebny do ich uzyskania, stosowane sposoby kompensowania trudności oraz funkcjonowanie w innych obszarach życia.
Czy brak nadpobudliwości wyklucza ADHD?
Nie każda osoba doświadcza wyraźnej, widocznej nadmiernej aktywności. U dorosłych większe znaczenie mogą mieć problemy z koncentracją, organizacją, impulsywnością albo poczuciem wewnętrznego niepokoju.
Czy problemy z koncentracją zawsze oznaczają ADHD?
Nie. Problemy z koncentracją mogą mieć różne przyczyny. Właśnie dlatego diagnoza obejmuje ocenę innych możliwych wyjaśnień zgłaszanych trudności.